دی ان ان evoq , دات نت نیوک ,dnn
یکشنبه, 06 بهمن,1398

احسان به والدین


احسان به والدین

*سميه صادقي

 

مقدمه:

به دنبال مطلب گذشته که درباره‌ي عاقّ والدین بود، در این شماره به مسألهی احسان و نیکی به والدین اشاره میگردد.

خوب است بدانید احسان، نیکی و خوشرفتاری به والدین از کارهایی است که در قرآن کریم بلافاصله پس از اطاعت خداوند متعال آمده است، به گونهای که خداوند در سوره‌ي نساء می‌فرماید: وَ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ لا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً وَ بِالْوالِدَيْنِ إِحْسانا؛ و خداوند را عبادت کنید و چیزی را برای او شریک قرار ندهید و به پدر و مادر نیکی کنید(نساء،36).

در تفسیر این آیه آمده است که والدین واسطهی خلق و آفرینش شما هستند و مقرون بودن احسان به ایشان با عبادت خداوند در قرآن کریم برای تأکید لزوم احسان بر آنها است(حسینی شیرازی، 479/1)؛ پس از آن‌چه از شما طلب میکنند کوتاهی نکنید(مراغی، 35/5).

از امام صادق(علیهالسّلام) درباره‌ي اهمّیت نیکی به والدین نقل شده که فرمودند: «پیامبر خدا(صلّیاللهعلیهوآله) فرمودند: خدا رحمت کند پدر و مادری را که فرزندشان را بر نیکی کردن به خود یاری کنند»(شبّر، ص 197) و در روایت دیگری است که در ادامهی این فرمایش به رسول خدا(صلّیاللهعلیهوآله) عرض کردم: چگونه او را یاری دهند؟ فرمودند: «کارهایی را میتواند انجام دهد از او بپذیرند و آن چه را که از عهدهی آن برنمیآید از او نخواهند، او را به بدی متهّم نکند و با او بدرفتاری نکنند، زیرا برای کافر شدن فرزند همین بس که قطع رحم کند یا عاقّ والدین شود» (شبّر، ص 197).

گفتنی است که احسان و خوشرفتاری با والدین از محبوبترین کارها نزد خداوند متعال بعد از نماز اوّل وقت می باشد، به گونهای که رسولخدا(صلّیاللهعلیهوآله) در پاسخ سؤال ابن مسعود از محبوبترین اعمال نزد خداوند فرمودند: «الصلاة على‏ وقتها. قلت: ثم ای؟ قال بر الوالدین»  یعنی نماز در وقت خودش، عرض کردم: سپس چه؟ فرمودند: نیکی به پدر و مادر (باقری و ناصری نژاد، ص 194).

در آیهی دیگری از قرآن کریم آمده: «وَ اخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُما كَما رَبَّياني‏ صَغيرا»  به این معنی که در نزد آن ها (پدر و مادر) تذلّل و فروتنی و خاکساری کن و بگو پروردگار! آن دو را رحمت کن هم چنان که من را در حالت طفولیت پروریدند(اسراء/24).

چند نکته در این آیه وجود دارد:

 1.«خفض جناح» کنایه از مبالغه در تواضع و خضوع زبانی و عملی است(طباطبایی، 110/13) و عرب هر گاه بخواهد کسی را توصیف کند که در برابر پدر و مادر نرمخو و مهربان است، می‌گوید: او «خافض الجناح» است(طبرسی، 117/14).

 2. منظور از «ذل» خواری نیست: بلکه نرمی و تواضع است. (طبرسی، 117/14)

 3.رحم کردن بر والدین، شکلی از اشکال محبّت و لطف است به گونهای که ایشان را اذیّت نکند یا عواطف آنان را با کمترین اهانتی حتّی با کلمه‌ی«افّ» جریحه دار ننماید(زجاج، 303/1).

موارد نیکی به والدین

1.نگاه رحمت به والدین

یکی از موارد آسان نیکی به والدین همراه با اجر و پاداش فراوان، نگاه کردن به ایشان با لطف و مهربانی است. از پیامبراکرم(صلیاللهعلیهوآله) نقل شده که فرمودند:« مَا وَلَدٌ بَارٌّ نَظَرَ إِلَى‏ أَبَوَيْهِ‏ بِرَحْمَةٍ إِلَّا كَانَ لَهُ بِكُلِّ نَظْرَةٍ حِجَّةٌ مَبْرُورَةٌ فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ وَ إِنْ نَظَرَ فِي كُلِّ يَوْمٍ مِائَةَ نَظْرَة» به این معنی که هر فرزند نیکوکاری که با مهربانی به پدر و مادرش نگاه کند در مقابل هر نگاه، ثواب یک حجّ کامل مقبول به او داده می‌شود.  پس گفتند: یا رسول الله حتّی اگر روزی صد مرتبه به آن‌ها نگاه کند؟ فرمودند: «آری، خداوند بزرگتر و پاکتر است»(مجلسی، 73/74).

2.رعایت حرمت والدین

از موارد دیگر احسان به پدر و مادر، رعایت ادب و احترام گذاشتن به ایشان می باشد. امام صادق (علیهالسّلام) دراین باره فرمودند: «بِرُّ الْوَالِدَيْنِ‏ مِنْ‏ حُسْنِ‏ مَعْرِفَةِ الْعَبْدِ بِاللَّهِ تَعَالَى إِذْ لَا عِبَادَةَ أَسْرَعُ بُلُوغاً لِصَاحِبِهَا إِلَى رِضَاءِ اللَّهِ مِنْ بِرِّ الْوَالِدَيْنِ الْمُؤْمِنَيْنِ لِوَجْهِ اللَّهِ تَعَالَى لِأَنَّ حَقَّ الْوَالِدَيْنِ مُشْتَقٌّ مِنْ حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى» یعنی نیکی به پدر و مادر نشانهی شناخت شایستهی بندهی خداست، زیرا هیچ عبادتی زودتر از رعایت حرمت پدر و مادر مسلمان به خاطر خدا انسان را به رضایت خدا نمیرساند(مجلسی، 77/74).

3.اطاعت از والدین

از مصادیق مهم نیکی به والدین، اطاعت از ایشان است مگر در مواردی که فرزند را به غیر راه الهی و معصیت هدایت و تشویق نمایند(نهج البلاغه، حکمت 399، ص 724). از پیامبر اکرم(صلّیاللهعلیهوآله) نقل شده که فرمودند:«العبد المطيع‏ لوالديه‏ و لربّه في أعلى علّيّين‏» یعنی بنده‌ای که مطیع پدر و مادر و پروردگارش باشد، روز  قیامت در بالاترین جایگاه است(هندی، 467/16).

4.خشنودی پدر و مادر

خشنودی پدر و مادر بسیار ارزشمند است تا جایی که موجب خشنودی خداوند متعال میگردد. پیامبراکرم(صلیاللهعلیهوآله) فرمودند:« من أرضى والديه فقد أرضى اللَّه و من‏ أسخط والديه‏ فقد أسخط اللَّه‏»؛ یعنی هر کس که پدر و مادرش را راضی و خشنود کند، خدا را خشنودکرده و هر کس که پدر و مادر خود را به خشم درآورد، خدا را به خشم در آورده است(هندی، 470/16).

5.پرداخت بدهی والدین

فردی که بدهی پدر و مادرش را بپردازد کمک بزرگی به آن‌ها در حفظ حرمت و آبروی ایشان نموده، پس چنین فرزندی نیکوکار نسبت به والدین خود محسوب میگردد.

6.حج گزاردن به نیّت والدین

از مصادیق دیگر نیکی به والدین، حج گزاردن به نیّت ایشان است، به طوری که از رسول خدا(صلیاللهعلیهوآله) نقل شده که فرمودند: کسی که از طرف والدین خود حج انجام دهد یا بدهکاری آن ها را بپردازد، خداوند او را در روز قیامت با نیکان برمیانگیزد(هندی، 468/16).

7-بر طرف کردن نیاز پدر و مادر

فرد نیکوکار باید نیاز والدین خود را به هر قدری که در توانش است بر طرف نماید تا حرمت و عزّت ایشان  حفظ گردد. راوی از امام صادق(علیهالسّلام) در مورد قول خداوند: «وبالوالدين‏ إحسانا » سؤال کرد. حضرت فرمودند: «الإحسان‏ أن‏ تحسن‏ صحبتهما، و لا تكلفهما أن يسألاك شيئا مما يحتاجان إليه‏» یعنی احسان به پدر و مادر این است که رفتارت را با آن ها نیکو کنی و مجبورشان نکنی که چیزی که نیاز دارند از تو بخواهند. (یعنی قبل  از درخواست آنان، نیازشان را بر طرف کنی) (مجلسی، 79/74).

فواید نیکی به والدین

1-خوشرفتاری فرزندانتان با شما

از ثمرات احسان به والدین این است که زمانی که صاحب فرزند شدید، آن ها نیز با شما خوش رفتاری خواهند نمود، به طوری که از امام صادق(علیهالسّلام) نقل شده که فرمودند بَرُّوا آبَاءَكُمْ‏ يَبَرَّكُمْ‏ أَبْنَاؤُكُم‏» یعنی با پدرانتان خوش رفتار باشید تا فرزندانتان با شما خوش رفتاری کنند(باقری وناصری نژاد، 194/1).

2-طولانی شدن عمر

از فواید نیکی به پدر و مادر به تأخیر افتادن اجل موقت و طولانی شدن عمر انسان است.

3- افزایش روزی

با احسان به والدین، روزی افراد افزایش مییابد، به گونهای که از پیامبر اکرم(صلیاللهعلیهوآله) در این باره نقل شده که فرمودند: کسی که دوست دارد عمرش طولانی و روزیش زیاد شود، پس به پدر و مادرش نیکی کندو صلهی رحم به جای آورد(هندی، 475/16).

4-قرار گرفتن زیر سایهی عرش الهی

از امام صادق(علیهالسّلام) دراین باره نقل شده که فرمودند «بَيْنَا مُوسَى بْنُ عِمْرَانَ (علیهالسّلام) يُنَاجِي رَبَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِذْ رَأَى رَجُلًا تَحْتَ‏ ظِلِ‏ عَرْشِ‏ اللَّهِ‏ عَزَّ وَ جَلَّ فَقَالَ يَا رَبِّ مَنْ هَذَا الَّذِي قَدْ أَظَلَّهُ عَرْشُكَ فَقَالَ هَذَا كَانَ بَارّاً بِوَالِدَيْهِ وَ لَمْ يَمْشِ بِالنَّمِيمَة» یعنی هنگامی که موسی بن عمران(علیهالسّلام) با پروردگار متعال مناجات میکرد، مردی را دید که در زیر سایهی عرش الهی قرار دارد. عرضه داشت: پروردگارا! این چه کسی است که در زیر سایهی عرشت جای دارد؟ خداوند فرمود: این به پدر و مادرش نیکی کرده و قدمی برای سخن چینی برنداشته است(صدوق، ص 180).

5-ورود به بهشت

از مهمترین پاداش نیکی به پدر و مادر و خوشرفتاری با ایشان، ورود به بهشت میباشد، به گونهای که از امام رضا(علیهالسّلام) نقل شده که فرمودند: «َ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلیاللهعلیهوآله)‏ كُنْ‏ بَارّاً وَ اقْتَصِرْ عَلَى‏ الْجَنَّةِ وَ إِنْ كُنْتَ عَاقّاً فَظّاً فَاقْتَصِرْ عَلَى النَّارِ» یعنی نسبت به پدر و مادر نیکوکار باش تا پاداش تو بهشت باشد، ولی اگر عاقّ آنها شوی جهنمی خواهی بود (کلینی، 49/4).

نیکی به والدین پس از مرگ آن ها

از پیامبراکرم(صلی‏الله‏علیه‏و‏آله) در این  باره نقل شده که فرمودند: «سَيِّدُ الْأَبْرَارِ يَوْمَ‏ الْقِيَامَةِ رَجُلٌ بَرَّ وَالِدَيْهِ بَعْدَ مَوْتِهِمَا»؛ به این معنی که آقای نیکوکاران در روز قیامت، مردی است که بعد از در گذشت پدر و مادر خود به آنان نیکی کند (مجلسی، 86/74).

امام صادق (علیهالسّلام) نیز فرمودند: «مَا يَمْنَعُ‏ الرَّجُلَ‏ مِنْكُمْ‏ أَنْ يَبَرَّ وَالِدَيْهِ حَيَّيْنِ وَ مَيِّتَيْنِ يُصَلِّيَ عَنْهُمَا وَ يَتَصَدَّقَ عَنْهُمَا وَ يَحُجَّ عَنْهُمَا وَ يَصُومَ عَنْهُمَا فَيَكُونَ الَّذِي صَنَعَ لَهُمَا وَ لَهُ مِثْلُ ذَلِكَ فَيَزِيدَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِبِرِّهِ وَ صِلَتِهِ خَيْراً كَثِيرا»؛ یعنی چه مانعی دارد که یکی از شما به پدر و مادرش، زنده باشند یا مرده، نیکی کند؟ از طرف آنها نماز بخواند و صدقه بدهد و حج گذارد و برای آن شخص به همان اندازه که به پدر و مادرش ثواب میرسد، ثواب داده میشود، پس خداوند متعال به واسطهی نیکوکاری و نمازش خیر بسیاری برای او بیفزاید (کلینی، 232/3).

در همین موضوع، ماکبنربیع گفت: خدمت پیامبر(صلیاللهعلیهوآله) بودم، مردی از انصار آمد و گفت: ای رسولخدا(صلیاللهعلیهوآله) ! آیا بعد از مرگ پدر و مادر، چیزی از حقوق و نیکی به والدین باقی مانده است تا نیکی کنم؟ حضرت فرمودند: بله، چهار وظیفه داری:

1-نماز و استغفار برای آن ها:  الصلاة عليهما، و الاستغفار لهما؛

2-وفاکردن به پیمانها و قراردادهای آنها: إِنْفَاذُ عهدهما؛

3-احترام کردن به دوستان آنها و إكرام‏ صديقهما

4- صلهی رحم از طرف آنها: و صلة الرحم‏ التي‏ لا رحم لک الا من قبلهما.

و این چیزهایی است که بعد از مرگ آن ها بر تو لازم است انجام دهی(باقری و ناصری نژاد، ص 197).

هم چنین روایتی از پیامبراکرم(صلیاللهعلیهوآله) در مورداهمیّت زیارت قبور والدین آمده است که فرمودند: «مَنْ‏ زَارَ قَبْرَ وَالِدَيْهِ‏ أَوْ أَحَدِهِمَا فِي كُلِّ جُمُعَة مره غفر الله لَهُ وَ کَتَبَ بِرّاً» یعنی هر کس که قبر پدر  و مادرش یا یکی از آن دو را در هر جمعه یک بار زیارت کند، خداوند او را می بخشد و او را نیکوکار مینویسد (هندی، 468/16).

در پایان باید بگوییم که حقّ مادر بر فرزند آن قدر زیاد است که فرزند ناتوان از اداء آن می باشد، به گونهای که از پیامبر اکرم(صلیاللهعلیهوآله) سؤال شد: حقّ پدر بر فرزند چیست؟ حضرت فرمودند:«َ أَنْ‏ تُطِيعَهُ‏ مَا عَاش‏» یعنی او را اطاعت کنی، مادامی که زنده است. پس سؤال شد: و حقّ مادر چیست؟ حضرت پاسخ دادند: «هَيْهَات‏هَيْهَات‏» یعنی فرزند قاصر و ناتوان از اداء حقوق مادر است (درویش، ص 141).

امید است پس از مطالعه و بهرهگیری از آیات و روایات گرانبها  در مورد این دو عزیز زندگی یعنی پدر و مادر موجبات رضایتمندی ایشان را فراهم آورده و از این طریق خشنودی خداوند متعال را بدست آوریم.

 

فهرست منابع

1-قرآن کریم، ترجمه مهدی الهی قمشیه ای، تهران، انتشارات رشیدی، 1375.

2-نهج البلاغه، ترجمه محمددشتی، قم، نشر امام المنتظر(عج) 1380.

3-باقری وناصری نژاد، برای تمام خانواده ها، قم، نشرنصایح، 1386. 

4-حسینی شیرازی، سیدمحمد، تقریب القرآن الی الاذهان، بیروت، دارالعلوم، 1424.

5-زجاج، ابراهیم، اعراب القرآن، قاهره و بیروت، دارالکتب المصری و دارالکتب البنانی، 1420. 

6-شبر ، سید عبدالله، اخلاق شبر، ترجمه محمد رضا جباران، قم، نشر هجرت، 1382.

7-شرح رساله الحقوق امام زین العابدین(ع)، شرح سید طاهر عیسی درویش، بیروت، دارلمکتبه الهلال، 2004م.

8-طباطبایی، سیدمحمدحسین، ترجمه تفسیر المیزان، ترجمه سیدمحمدباقر موسوی همدانی،قم، دفتر انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم،1374.

9- طبرسی، فضل بنحسن، ترجمه مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تحقیق رضا ستوده، تهران، نشرفراهانی، 1360.

10- قمی، محمدبن بابویه، امالی شیخ صدوق، ترجمه ی محمدباقرکمره ای، بی جا، نشر کتابچی، 1376.

11-کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، ترجمه سیدجوادمصطفوی، تهران، بینا، بی تا، ج 3؛ ترجمه سیدهاشم رسولی، تهران، بی نا، بی تا، ج 4.

12-مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، تهران،المکتبه الاسلامیه، 1386.

13-مراغی، احمدبن مصطفی، تفسیرالمراغی، بیروت، داراحیاءالتراث العربی، بی تا.

14-هندی، متّقی، کنز العمال، بیروت، موسسه الرساله، 1405.

شماره نشریه:  شمیم نرجس شماره 21


تعداد امتیازات: (0) Article Rating
تعداد مشاهده خبر: (768)

نظرات ارسال شده

هم اکنون هیچ نظری ارسال نشده است. شما می توانید اولین نظردهنده باشد.

ارسال نظر جدید

نام

ایمیل

وب سایت

تصویر امنیتی
کد امنیتی را وارد نمایید:

Escort